فتوژورناليسم چيست؟
سه تعريف رايج درباره فتوژورناليسم وجود دارد:
-۱ هنري است كه براي قصهگويي عكاسانه به كار گرفته ميشود تا زندگي را مستند كند. پديدهاي جهاني است و به همه مربوط است و از محدوديتهاي زباني و فرهنگي عبور ميكند. فتوژورناليسم ما را به عكسهايي ارجاع ميدهد كه يك داستان را بيان ميكند؛ مثل عكسهايي كه در رسانههاي خبري ميبينيم يا مجلات، گاهنامهها يا هفتهنامهها. اين عكسها ميتواند دربر گيرندهي عكاسي مستند، عكاسي تبليغاتي، عكاسي در صحنه، عكاسي ورزشي، زندگي جاري، علايق انساني و به تصوير كشيدن شيوه معاصر و رايج زندگي باشد. اما نكتهي مهم در اين بخش اين است كه در فتوژرناليسم روايت عكس مقدم بر قضاوت است، يعني بايد عكس، ديگران را به قضاوت بكشد، پس لازم است به عكاسان خبري گفته شود: سعي نكنيد قضاوت خود را به عكس القا كنيد. در فتوژرناليسم، عنوان يا مضمون مقدم بر عكس است و بايد به مخاطبان و بينندگان و كساني كه داوري ميكنند كمك كند تا خودشان داستان يا ماجرا را كشف كنند.
-۲ ژورناليسمي است كه داستاني را از طريق تصاوير بيان ميكند. ميتوان اينطور برداشت كرد كه در ذهن غربيها، فتوژرناليسم تكفريم نيست؛ به همين علت است كه هميشه يك فيچر يا گزارش تصويري جداگانه دارند و يك تك فريم؛ كه تك فريم در واقع اوج گزارش تصويري است.
-۳ تعريف آخري كه از فتوژورناليسم ميتوان عنوان كرد اين است كه بگوييم شكلي ويژه از ژورناليسم است كه تصاويري را خلق ميكند تا داستاني خبري را بازگو كند؛ هرچند معمولا اينطور فهم ميكنند كه اصل بر تكفريم است، در حالي كه اينطور نيست. در حالت عامتر هم به مطالب بسيار مهم و جدي كه عكاسي شده است گفته ميشود.
رابطه عكاس و خبرنگار:
رابطه عكاس و خبرنگار از چه قرار است؟ اين يك پرسشي كليدي است كه تكليف آن بايد در رسانهها روشن شود. لازم است هم خبرنگار و هم فتوژورناليست هر دو بدانند چگونه و با چه نقشهايي بايد سروقت يك سوژه بروند. فرضا اگر هم عكاس و هم خبرنگار براي پوشش حادثه انفجار در يك فرودگاه در محل حاضر شوند، كدام يك كار خبري را و در چه وضعيتي انجام ميدهند؟ آيا فتوژورناليست ميتواند به توصيههاي خبرنگار گوش نكند و خودش از هرچه خواست عكاسي كند؟ آيا گزارشگر ميتواند به نيازهاي توصيفي عكسي كه فتوژورناليست ميگيرد بيتوجه باشد؟ آيا ميشود عكس و عكسهايي را روي ميز سردبير گذاشت و گفت نميدانيم چه شرح عكسي بايد برايش نوشت و يا مثلا خبرنگار بگويد من اصلا آدمهاي اين عكس را نديدم و نميدانم كه هستند. اگر قرار باشد مثلا تيمي به لبنان برود، چه كسي بايد ليدر كار باشد؟
پاسخ به اين سئوالات فقط گوشهاي از جهان روزنامهنگاري و فتوژرنالسيم است. به نظر من فتوژرناليسم در بستر ژورناليسم قد كشيده و حالا تبديل به يك پاي ثابت و كار خبري مستقل شده است.
مرامنامه هاي عكاسي خبري:
تاكيد ميكنم طبق مرامنامه هاي معتبر بينالمللي وظيفه عكاس روايت است نه گزارشگري القايي.
من درسال 74 كتاب "خبر" را نوشتم با پيوستي كه آنرا دوست دارم. آن پيوست اصول اخلاقي بينالمللي خبرنگاري است. متاسفانه هنوز در ايران مرامنامههاي اخلاقي نداريم. نه ديدهايم و نه بلديم. بعضي موارد وجود دارد كه از نظر خبري در دنيا ممنوع است؛ ولي در ايران كاملا رايج است.
علاوه بر اين، به غير از مرامنامههاي جهاني اكثر روزنامههاي مطرح دنيا هم مرامنامهها و اصول اخلاقي مخصوص خودشان را دارند كه درواقع حكم رمزهاي رفتاري و راهبردي را براي آنها دارد. در اين مقررات خيلي چيزها يادآوري ميشود؛ مثلا در مرامنامه شيكاگو تريبيون حتي ذكر شده است كه يك روزنامهنگار نميتواند براي يك روزنامهي ديگر شرح عكس بنويسد.
در اين موارد اخلاقي عكس گرفتن از حريم شخصي افراد ممنوع است و نميتوان مثلا از مادري كه در سوگ از دست دادن عزيزش نشسته يا ميگريد، عكاسي كرد؛ مگر اينكه خواستهاي عمومي باشد؛ اما در ايران اين كار انجام مي شود. يا مثلا شما به خوبي مي دانيد كه وقتي يك فريم عكس را از پايين از يك سوژه بگيريد، او را با اقتدار به نمايش در ميآوريد، ولي وقتي اين فريم را از روبهرو و در ارتفاع برابر با سوژه بگيريد، سوژه مورد نظر شما مثل ديگران به نظر ميرسد، اما اگر از يكجاي بلند عكس را بگيريد، سوژه كوچك به نظر ميرسد.
مرامنامه ميگويد كه سعي كن در عكاسي، مضمون و عنوان، مقدم برعكس و عكاسي باشد و در واقع فتوژورناليست بايد با عكسش كمك كند به بينندگان و مخاطبان تا داستان را خودشان كشف كنند و خودشان قاضيان صحنه شوند.
بقيه ماجرا هم به اخلاقياتي برميگردد كه مربوط به انجمن معروف NPPA انجمن عكاسان سراسري است.
برخي توصيه هاي NPPA از اين قرار است:
-۱ دقيق و جامع باش؛ در بازنمود سوژهها، دخل و تصرف نكن و براساس ميل خودت نساز.
-۲اجازه نده فرصتهاي عكاسي، در كار شما دخل و تصرف كنند؛ يعني كسي نبايد به شما بگويد من فلان كار را انجام ميدهم و تو عكس بگير.
-۳ مهمترين اصل اين است كه رويداد را كامل ارايه كنيد و فرامتن، يا بافت حاكم بر فضاي عكاسي را در منتقل كنيد. از كليشهها پرهيز كند؛ مثل يك سري كليشههاي عكاسي، مثل غلبهي ترس، غلبهي خشونت، اينها درست نيست به خصوص اصرار عجيب بر غيرعادي عكاسي كردن نوعي دخل و تصرف است. چه كسي گفته است كه انتخاب غيرعاديترين زاويه ها بهترين نوع عكاسي است؟
حتي اگر اين قاعده عجيب را پذيرفته ايد، لااقل استريوتايپ هاي ديگران را نكنيد و از كليشهها پرهيز كنيد. كليشهسازي نكتهي مهمي است و تنها زاويهي ديد نيست. آيا حق داريم در صحراي غربي عكاسي كنيم و فقط با چريكهاي پولسياريو عكاسي كنيم، اين حق را نداريم. آيا اگر به جبههي جنگ رفتيم، فقط طرف قرباني را بايد عكاسي كنيم، يا طرف ديگر را هم بايد عكاسي كرد؟ اخلاق حرفهيي ميگويد از اينكه فقط با افراد و گروههاي خاص در عكاسي سروكار داشته باشيد، شديدا بپرهيزيد. درواقع خودتان را اسير نگاه گروه يا شخص نكند تا او به شما بگويد كه از كجا عكاسي كنيد. كاري كه بسياري از شما انجام مي دهيم.
-۴ اخلاق حرفهيي ميگويد خودت را به رسميت بشناس و از جانبداري و تعصبات شخصي در عكاسي بپرهيز. اگر شما از يك سوژه خوشتان نميآيد اين را به مخاطبان القاء نكنيد. سخت است؛ ولي بايد بپرهيزيد.
5-۵با همه سوژهها با احترام و شان انساني رفتار كنيد. ملاحظهي ويژهاي نسبت به سوژههاي آسيبپذير به خرج دهيد. منظور از آسيبپذيري تنها جنبه فيزيكي آن نيست. شايد كسي جهالت خود را در جلوي دوربينتان به نمايش درآورد؛ اصرار نداشته باشيد تا آن را طعمه قلمداد كنيد. پس نسبت به سوژهها ملاحظهي ويژهاي به خرج دهيد و نسبت به قربانيان جرائم و يا تراژديها مهربان باشيد. يعني رحمِ خودتان را نسبت به قربانيان تراژدي فراموش نكنيد و از همه مهم تر، تنها زماني حريم شخصي را افشا كنيد كه عموم مردم نياز به اين كار دارند و ضرورت ديدن اين صحنه قابل دفاع باشد.
-۶ وقتي از سوژهاي عكاسي ميكنيد، عمدا به سوژه كمك نكنيد و عمدا تغييراتي را به صحنه اتفاق اعمال نكنيد. به ديگر زبان، هيچ نوع از نفوذتان را بر روي رويداد اعمال نكنيد. و اين يعني عدم مداخله عكاس در واقعيت.
-۷نكته مهم بعدي اديت عكس است. در اديت، بايد تماميت عكس حفظ شود؛ يعني شايد در يك جايي لازم باشد كراپ كنيد، اما بايد توجه كنيد كه كراپ كردن، بر تماميت عكس اثر ميگذارد يا نه؟
اديت عكس بايد طوري صورت گيرد كه به تماميت عكسها آسيبي نزند و به محتوا و فضاي حاكم بر عكس را هم آسيبي وارد نكند. به هيچ وجه در عكس دست كاري نكنيد. چيزي را به عكس اضافه نكنيد و سنديت آن را تغيير ندهيد و به عبارت بهتر، آنرا مخدوش نكنيد؛ چون بينندگان را گمراه ميكند و سوژه را خدشهدار.
-۸به هيچ منبعي پول نپردازيد؛ چه به منبع و چه به سوژه. يا به صورت مادي پاسخ لطفشان را ندهيد. حتي در ازاي اطلاعاتي كه به شما ميدهند و يا مشاركتي كه براي رسيدن به سوژه انجام ميدهند.
-۹ كادويي را نپذيريد، لطفي را نپذيريد. غرامت را هم نپذيريد. از كساني كه ممكن است در پوشش خبري و عكاسي ما اثر بگذارند، هيچ چيزي نپذيريد.
-۱۰هيچ وقت عمدا در مسير روزنامهنگار ديگري سابوتاژ و خرابكاري نكنيد. رقابت بايد منصفانه باشد و ايدهآل اين است كه فتوژورناليست تلاش كند براي دفاع از حق دسترسي براي همه همكارانش.
دكتر يونس شكرخواه سردبير همشهريآنلاين
